دکلره دقیقاً چه بلایی سر مو می‌آورد؟

از شیمی روشن شدن مو تا آسیب‌های ساختاری و راه‌های کاهش آن

دکلره یکی از مؤثرترین روش‌ها برای روشن کردن مو و رسیدن به رنگ‌هایی است که بدون حذف بخش زیادی از رنگدانه طبیعی مو امکان‌پذیر نیست. از بلوندهای روشن و یخی گرفته تا رنگ‌های فانتزی و پاستلی، بسیاری از رنگ‌های مورد علاقه امروزی پیش از رنگ‌آمیزی به یک مرحله روشن‌سازی نیاز دارند.

اما یک سؤال مهم وجود دارد:

وقتی مو را دکلره می‌کنیم، دقیقاً چه اتفاقی برای آن می‌افتد؟

آیا دکلره فقط رنگ مو را از بین می‌برد یا ساختار خود مو هم تغییر می‌کند؟

پاسخ کوتاه این است که دکلره فقط روی رنگدانه‌های مو اثر نمی‌گذارد. فرآیند روشن‌سازی اکسیداتیو می‌تواند به کوتیکول و کورتکس مو نیز آسیب وارد کند و هرچه فرآیند شدیدتر، طولانی‌تر یا تکرارشونده‌تر باشد، احتمال آسیب ساختاری بیشتر می‌شود. پژوهش‌های میکروسکوپی و پروتئومیک روی تار مو نشان داده‌اند که در دکلره شدید، علاوه بر تخریب ملانین، اکسیداسیون پروتئین‌ها و از دست رفتن بخشی از پروتئین‌های ساختاری مو نیز رخ می‌دهد. [1]

بنابراین دکلره را بهتر است نه به‌عنوان یک «رنگ»، بلکه به‌عنوان یک فرآیند شیمیایی اکسیداتیو برای حذف بخشی از رنگدانه‌های مو در نظر بگیریم.

در این مقاله قدم‌به‌قدم بررسی می‌کنیم که دکلره چگونه کار می‌کند، چرا به مو آسیب می‌زند، چه عواملی میزان آسیب را افزایش می‌دهند و چگونه می‌توان این آسیب را تا حد ممکن کنترل کرد.

 

مو از چه چیزی ساخته شده است؟

برای فهمیدن اثر دکلره، ابتدا باید ساختار مو را بشناسیم.

قسمت قابل مشاهده مو که از پوست سر بیرون آمده، عمدتاً از ساختارهای کراتینی تشکیل شده و برخلاف فولیکول مو، فعالیت زیستی ندارد. به همین دلیل ساقه مو پس از آسیب شیمیایی نمی‌تواند مانند پوست یک زخم را به معنای واقعی کلمه «ترمیم» کند. محصولات مراقبتی می‌توانند سطح و رفتار فیزیکی مو را بهبود دهند، اما ساختار آسیب‌دیده را به وضعیت اولیه و کاملاً دست‌نخورده برنمی‌گردانند. [2]

ساقه مو را به‌طور ساده می‌توان به سه بخش تقسیم کرد:

۱. کوتیکول؛ لایه محافظ بیرونی

کوتیکول خارجی‌ترین قسمت ساقه مو است و از سلول‌هایی شبیه فلس تشکیل شده که روی یکدیگر قرار گرفته‌اند.

می‌توان کوتیکول را تا حدی شبیه لایه محافظ یک کابل در نظر گرفت. هرچه این لایه منظم‌تر و سالم‌تر باشد، سطح مو صاف‌تر، براق‌تر و مقاوم‌تر است.

فرآیندهای شیمیایی مانند دکلره می‌توانند باعث تورم، تغییر شکل، جدا شدن و تخریب بخشی از این لایه شوند. مطالعات میکروسکوپی روی موهای دکلره‌شده، جداشدگی و بی‌نظمی فلس‌های کوتیکول را نشان داده‌اند. [3]

۲. کورتکس؛ بخش اصلی استحکام مو

زیر کوتیکول، کورتکس قرار دارد که بخش عمده ساختار مو را تشکیل می‌دهد.

بخش مهمی از استحکام مکانیکی مو به این قسمت وابسته است و درون آن، رشته‌های کراتینی و رنگدانه‌های ملانین قرار دارند.

وقتی آسیب دکلره از کوتیکول عبور کند، کورتکس نیز می‌تواند درگیر شود. مطالعات نشان داده‌اند که مواد اکسیدکننده می‌توانند به پروتئین‌های کورتکس آسیب وارد کنند و برخی پیوندهای دی‌سولفیدی موجود در پروتئین‌های کراتینی را اکسید کنند. [1]

۳. مدولا؛ بخش مرکزی مو

مدولا در مرکز بعضی از تارهای مو قرار دارد و نقش آن در مقایسه با کوتیکول و کورتکس در ویژگی‌های ظاهری و مکانیکی مو کمتر است. ضمن اینکه همه موها مدولای مشخص و پیوسته‌ای ندارند.

بنابراین وقتی درباره آسیب دکلره صحبت می‌کنیم، تمرکز اصلی ما روی کوتیکول و کورتکس است.

 

دکلره چگونه رنگ مو را از بین می‌برد؟

رنگ طبیعی مو عمدتاً به وجود رنگدانه‌ای به نام ملانین مربوط است.

ملانین درون ساختار مو وجود دارد و دو نوع اصلی آن، یعنی یوملانین و فئوملانین، در ایجاد طیف رنگی مو نقش دارند.

برای روشن کردن مو، کافی نیست که یک رنگ روشن را روی رنگ تیره قرار دهیم. رنگدانه‌های طبیعی موجود در مو باید تا حدی اکسید و تخریب شوند، اینجاست که مواد دکلره وارد عمل می‌شوند.

در فرمول‌های رایج روشن‌کننده، هیدروژن پراکسید در کنار مواد اکسیدکننده‌ای مانند پرسولفات‌ها و یک محیط قلیایی به کار می‌رود. این ترکیب شرایطی ایجاد می‌کند که اکسیداسیون رنگدانه‌های ملانین اتفاق بیفتد. [4]

به زبان ساده:

دکلره رنگ مو را «نمی‌شوید»؛ بلکه ساختار شیمیایی رنگدانه‌ها را تغییر می‌دهد.

مطالعات شیمیایی نشان داده‌اند که گونه‌های اکسیدکننده می‌توانند ساختارهای مولکولی مسئول رنگ ملانین را تغییر داده و در نهایت باعث کاهش رنگدانه شوند. [5]

 

چرا محیط قلیایی در دکلره اهمیت دارد؟

اگر فقط هیدروژن پراکسید (اکسیدان)  را روی مو قرار دهیم، فرآیند روشن‌سازی به شکل مورد انتظار انجام نمی‌شود.

فرمول‌های دکلره معمولاً در محیط قلیایی عمل می‌کنند.

این محیط به تغییر وضعیت سطح مو و تسهیل نفوذ مواد به داخل فیبر مو کمک می‌کند. در نتیجه اکسیدکننده‌ها می‌توانند به قسمت‌های داخلی‌تر ساقه دسترسی پیدا کنند. اما همین ویژگی یک شمشیر دولبه است.

هرچه مواد شیمیایی راحت‌تر به داخل مو دسترسی پیدا کنند، امکان آسیب به ساختار داخلی مو نیز بیشتر می‌شود.

به همین دلیل دکلره یک فرآیند کاملاً کنترل‌شده است و غلظت مواد، زمان تماس، وضعیت اولیه مو و شرایط اجرای کار همگی اهمیت دارند.

 

پس دقیقاً چه چیزی آسیب می‌بیند؟

این قسمت مهم‌ترین بخش ماجراست.

بسیاری تصور می‌کنند: «دکلره فقط رنگدانه مو را از بین می‌برد.» اما پژوهش‌های آزمایشگاهی تصویر پیچیده‌تری نشان می‌دهند.

در یک مطالعه که با استفاده از میکروسکوپ الکترونی و روش‌های پروتئومیک، موهای تحت دکلره را بررسی کرده بود، مشخص شد که با افزایش شدت دکلره، آسیب فقط به کوتیکول محدود نمی‌شود؛ بلکه پروتئین‌های موجود در کورتکس نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرند و میزان از دست رفتن پروتئین با شدت دکلره افزایش پیدا می‌کند. [1]

بنابراین:

دکلره شدید می‌تواند هم سطح مو را تغییر دهد و هم ساختار پروتئینی داخل آن را تحت تأثیر قرار دهد.

 

چرا مو بعد از دکلره خشک و زبر می‌شود؟

یکی از اولین تغییراتی که افراد پس از دکلره احساس می‌کنند، تغییر بافت مو است.

مو ممکن است:

• زبرتر شود

• خشک‌تر احساس شود

• گره بخورد

• درخشش خود را از دست بدهد

• راحت‌تر در هم گیر کند

• هنگام شانه کردن بیشتر کشیده شود

• مستعد شکستگی شود

بخشی از این تغییرات به آسیب کوتیکول و تغییر ویژگی‌های سطح مو مربوط است.

وقتی سطح کوتیکول منظم نباشد، اصطکاک بین تارهای مو افزایش پیدا می‌کند و حرکت آنها روی یکدیگر دشوارتر می‌شود.

در دکلره شدیدتر، آسیب می‌تواند به لایه‌های داخلی‌تر نیز برسد.

یک مطالعه جدیدتر روی اثر دکلره شدید نشان داده است که در نمونه‌های آسیب‌دیده، جدا شدن و از بین رفتن بخش‌هایی از کوتیکول و ایجاد تغییرات ساختاری در کورتکس می‌تواند اتفاق بیفتد. [6]

 

چرا مو بعد از دکلره شکننده می‌شود؟

اینجا باید بین خشکی و آسیب ساختاری تفاوت قائل شویم.

خشکی بیشتر به تغییر ویژگی‌های سطحی و تعادل رطوبت مربوط است؛ اما شکنندگی می‌تواند نشانه‌ای از آسیب مکانیکی و ساختاری عمیق‌تر باشد.

اگر ساختار کراتینی مو و پیوندهای مهم آن تحت تأثیر قرار گرفته باشند و کوتیکول نیز آسیب دیده باشد، مو ممکن است در برابر نیروهای مکانیکی روزمره تحمل کمتری داشته باشد.

این نیروها ممکن است بسیار معمولی باشند:

• شانه کردن

• برس کشیدن

• کشیدن مو

• اصطکاک هنگام خواب

• بستن محکم مو

• حرارت

• خشک کردن

• فرآیندهای شیمیایی بعدی

به همین دلیل است که یک تار مو ممکن است در زمان کوتاه دچار شکستگی شود، در حالی که ظاهر آن در ابتدا فقط کمی خشک یا زبر به نظر می‌رسد.

 

آیا هرچه دکلره بیشتر باشد، مو روشن‌تر و آسیب هم بیشتر می‌شود؟

این رابطه ساده اما بسیار مهم است:

هرچه فرآیند روشن‌سازی شدیدتر باشد، احتمال آسیب بیشتر می‌شود.

اما این به معنی آن نیست که هر بار دکلره کردن الزاماً مو را نابود می‌کند.

وضعیت اولیه مو بسیار مهم است.

دو نفر ممکن است دقیقاً یک فرآیند مشابه را انجام دهند اما نتیجه یکسانی نگیرند.

چرا؟

چون موها ممکن است از ابتدا تفاوت زیادی داشته باشند:

• موی طبیعی یا قبلاً رنگ‌شده

• موی سالم یا قبلاً آسیب‌دیده

• موی ضخیم یا ظریف

• موی دارای سابقه دکلره یا بدون سابقه دکلره

• تعداد دفعات قبلی روشن‌سازی

• فاصله زمانی بین فرآیندهای شیمیایی

• وضعیت کوتیکول و کورتکس

بنابراین هیچ نسخه واحدی برای تمام موها وجود ندارد.

 

نقش اکسیدان در میزان آسیب چیست؟

هیدروژن پراکسید یکی از مواد اصلی در سیستم‌های اکسیدکننده مورد استفاده برای روشن کردن مو است.

به‌طور کلی، افزایش قدرت اکسیدکنندگی می‌تواند فرآیند روشن‌سازی را تقویت کند، اما هم‌زمان فشار اکسیداتیو بیشتری نیز بر ساختار مو وارد می‌شود.

آکادمی پوست آمریکا نیز اشاره می‌کند که روشن کردن مو بیش از سه درجه نسبت به رنگ طبیعی معمولاً به حجم بالاتری از پراکسید نیاز دارد و این موضوع می‌تواند آسیب بیشتری به مو وارد کند. [7]

بنابراین انتخاب اکسیدان نباید بر اساس این تصور باشد که:

«هرچه قوی‌تر، بهتر.»

هدف باید این باشد که قدرت لازم برای رسیدن به نتیجه موردنظر، با کمترین فشار غیرضروری بر مو انتخاب شود. این موضوع مخصوصاً برای موهایی که قبلاً دکلره یا رنگ شده‌اند اهمیت بیشتری دارد.

 

آیا زمان بیشتر یعنی دکلره بهتر؟

خیر.

یکی از اشتباهات رایج این است که تصور کنیم اگر دکلره به اندازه کافی روشن نکرد، باید زمان بیشتری روی مو بماند. اما فرآیند اکسیداسیون بی‌هزینه نیست. با افزایش زمان تماس، امکان آسیب بیشتر نیز افزایش پیدا می‌کند؛ به‌خصوص اگر مو از قبل آسیب‌دیده باشد یا فرمول و شرایط اجرا مناسب نباشد.

مطالعات آزمایشگاهی نشان داده‌اند که با افزایش شدت فرآیند دکلره، میزان تخریب ساختاری و از دست رفتن پروتئین نیز افزایش می‌یابد. [1]

بنابراین زمان مکث باید مطابق دستورالعمل محصول، شرایط مو و پروتکل حرفه‌ای تعیین شود و افزایش خودسرانه زمان، راه‌حل امنی برای رسیدن به روشنایی بیشتر نیست.

 

آیا می‌توان موی آسیب‌دیده از دکلره را «کاملاً ترمیم» کرد؟

اینجا باید بین بهبود ظاهر و عملکرد مو و بازسازی کامل ساختار اولیه تفاوت بگذاریم.

ساقه مو یک بافت زنده نیست که بتواند مانند پوست آسیب را از درون ترمیم کند. اما محصولات مراقبتی می‌توانند با ایجاد پوشش، کاهش اصطکاک، بهبود حالت‌پذیری، کاهش زبری و تغییر رفتار سطح مو، ظاهر و قابلیت مدیریت آن را بهتر کنند. بنابراین عبارت‌هایی مانند:

«ترمیم کامل مو در یک جلسه»   یا   «بازگرداندن مو به حالت طبیعی بدون هیچ اثری از آسیب» باید با احتیاط بسیار زیاد بررسی شوند. مراقبت مناسب می‌تواند آسیب بیشتر را کاهش دهد و کیفیت ظاهری و فیزیکی مو را بهبود دهد؛ اما موی به‌شدت آسیب‌دیده همیشه نمی‌تواند دقیقاً به وضعیت اولیه خود برگردد.

 

در انتخاب پودر دکلره؛ چه چیزهایی مهم است؟

وقتی صحبت از پودر دکلره می‌شود، تمرکز نباید فقط روی «چقدر روشن می‌کند» باشد.

یک انتخاب حرفه‌ای باید مجموعه‌ای از عوامل را در نظر بگیرد:

• نوع و وضعیت مو

• سابقه رنگ و دکلره

• میزان روشن‌کنندگی موردنیاز

• نوع اکسیدان مورد استفاده

• روش اجرای کار

• زمان تماس

• شرایط محیطی

• دستورالعمل تولیدکننده

• مهارت فرد اجراکننده

در محصولات تخصصی مانند پودر دکلره کرواتین  نیز بهتر است انتخاب محصول بخشی از یک فرآیند کامل باشد، نه اینکه محصول به‌تنهایی مسئول نتیجه نهایی در نظر گرفته شود.

به عبارت دیگر، پودر دکلره خوب بدون تشخیص صحیح وضعیت مو و اجرای صحیح، تضمین‌کننده نتیجه مطلوب نیست.

 

دکلره خوب یعنی چه؟

دکلره خوب الزاماً دکلره‌ای نیست که مو را در کوتاه‌ترین زمان ممکن به روشن‌ترین پایه برساند.

دکلره خوب یعنی:

نتیجه موردنظر با کنترل مناسب فرآیند و کمترین آسیب غیرضروری حاصل شود.

این تفاوت بسیار مهمی است.

در واقع، مهارت در روشن کردن مو فقط به انتخاب یک پودر یا اکسیدان محدود نمی‌شود؛ بلکه شامل شناخت ساختار مو، تشخیص وضعیت آن، انتخاب فرمول مناسب، کنترل زمان و توجه به سلامت ساقه مو نیز هست.

 

پرسش‌های متداول

آیا دکلره باعث ریزش مو می‌شود؟

دکلره عمدتاً روی ساقه مو اثر می‌گذارد و آسیب آن معمولاً به شکل خشکی، تغییر بافت و شکستگی ساقه دیده می‌شود. با این حال، مواد دکلره می‌توانند پوست سر را نیز تحریک کنند و اجرای نادرست یا تماس نامناسب با پوست می‌تواند باعث آسیب شود. اگر ریزش واقعی از ریشه، التهاب، درد یا آسیب پوستی مشاهده شود، بررسی توسط متخصص پوست اهمیت دارد. [3][7]

آیا مو بعد از دکلره دوباره کاملاً سالم می‌شود؟

ساقه مو بافت زنده نیست و ساختار آسیب‌دیده آن مانند پوست به حالت اولیه بازسازی نمی‌شود. با این حال، مراقبت مناسب می‌تواند ظاهر، نرمی، حالت‌پذیری و مقاومت مو در برابر آسیب‌های بعدی را بهبود دهد.

آیا اکسیدان قوی‌تر همیشه نتیجه بهتری دارد؟

خیر. قدرت بیشتر می‌تواند روشن‌کنندگی بیشتری ایجاد کند اما فشار اکسیداتیو و احتمال آسیب نیز می‌تواند افزایش پیدا کند. انتخاب اکسیدان باید متناسب با هدف، وضعیت مو و دستورالعمل محصول باشد. [7]

آیا می‌توان روی موی دکلره‌شده دوباره دکلره کرد؟

این کار به وضعیت مو بستگی دارد و نباید صرفاً بر اساس یک فاصله زمانی ثابت تصمیم‌گیری شود. اگر مو شکننده یا به‌شدت آسیب‌دیده باشد، تکرار فرآیند می‌تواند خطر شکستگی را افزایش دهد.

آیا محصولات مراقبتی آسیب دکلره را کاملاً برطرف می‌کنند؟

خیر. محصولات مراقبتی می‌توانند ظاهر و عملکرد مو را بهبود دهند و به کاهش اصطکاک، زبری و آسیب‌های بعدی کمک کنند، اما نمی‌توانند یک ساقه موی شدیداً آسیب‌دیده را از نظر زیستی به وضعیت اولیه بازگردانند.

 

---

منابع علمی

[1] Dyer, J. M., et al. The physical and chemical disruption of human hair after bleaching – studies by transmission electron microscopy and redox proteomics. International Journal of Cosmetic Science. 2018. DOI: 10.1111/ics.12495.

[2] Bolduc, C., & Shapiro, J. Hair care products: Waving, straightening, conditioning, and coloring. Clinics in Dermatology.

[3] Jeong, M. S., et al. Significant damage of the skin and hair following hair bleaching. Journal of Dermatology. 2010;37(10):882–887. DOI: 10.1111/j.1346-8138.2010.00916.x.

[4] Gargano, M., et al. Persulfate Reaction in a Hair-Bleaching Formula. ChemistryOpen. 2018.

[5] Chechik, V., et al. Mechanistic insights into the bleaching of melanin by alkaline hydrogen peroxide. Free Radical Biology and Medicine. 2017.

[6] Effects of excessive bleaching on hair: comparative analysis of external morphology and internal microstructure. 2024.

[7] American Academy of Dermatology Association. Coloring and perming tips for healthier-looking hair.