رنگ مو چگونه مو را تغییر می‌دهد؟
رنگ کردن مو برای بسیاری از ما یک کار ساده است: رنگ را با اکسیدان مخلوط می‌کنیم، روی مو می‌گذاریم، مدتی صبر می‌کنیم و بعد مو رنگ جدیدی پیدا می‌کند. اما پشت این تغییر ظاهراً ساده، یک فرآیند شیمیایی نسبتاً پیچیده اتفاق می‌افتد.
رنگ مو چگونه مو را تغییر می‌دهد؟
از شیمی رنگ تا تغییر ساختار مو
رنگ کردن مو برای بسیاری از ما یک کار ساده است: رنگ را با اکسیدان مخلوط می‌کنیم، روی مو می‌گذاریم، مدتی صبر می‌کنیم و بعد مو رنگ جدیدی پیدا می‌کند. اما پشت این تغییر ظاهراً ساده، یک فرآیند شیمیایی نسبتاً پیچیده اتفاق می‌افتد.
رنگ مو چگونه وارد ساقه می‌شود؟
چرا بعضی رنگ‌ها بعد از چند بار شست‌وشو از بین می‌روند اما بعضی دیگر تا زمانی که مو رشد کند باقی می‌مانند؟
اکسیدان دقیقاً چه کاری انجام می‌دهد؟
و چرا رنگ کردن مکرر، به‌خصوص روی موی دکلره‌شده، می‌تواند مو را خشک و شکننده کند؟
برای پاسخ به این سؤال‌ها، باید ابتدا بدانیم رنگ مو چگونه با ساختار خود مو تعامل می‌کند.
همه رنگ موها یکسان نیستند
از نظر نحوه عملکرد، محصولات رنگ مو را می‌توان به چند گروه کلی تقسیم کرد:
-
رنگ‌های موقت
-
رنگ‌های نیمه‌دائمی
-
رنگ‌های دائمی یا اکسیداتیو
تفاوت اصلی آنها در این است که رنگدانه تا چه اندازه وارد ساختار ساقه مو می‌شود و چگونه در آن باقی می‌ماند. [1]
رنگ‌های موقت معمولاً بیشتر روی سطح مو قرار می‌گیرند و به همین دلیل با شست‌وشو سریع‌تر کاهش پیدا می‌کنند. رنگ‌های نیمه‌دائمی می‌توانند تا حدی به داخل ساختار مو نفوذ کنند و ماندگاری بیشتری داشته باشند. اما رنگ‌های دائمی از یک فرآیند شیمیایی اکسیداتیو استفاده می‌کنند که امکان ایجاد رنگ پایدارتر در داخل کورتکس را فراهم می‌کند.
رنگ دائمی چگونه کار می‌کند؟
اینجا قسمت جذاب ماجرا شروع می‌شود.
رنگ‌های دائمی معمولاً از ترکیبی از پیش‌سازهای بی‌رنگ رنگدانه، مواد کوپل‌کننده و یک عامل اکسیدکننده استفاده می‌کنند.
یکی از رایج‌ترین عوامل اکسیدکننده، پراکسید هیدروژن (H₂O₂) یا همان اکسیدان است.
در شرایط قلیایی، کوتیکول مو متورم‌تر و نفوذپذیرتر می‌شود. این شرایط به مواد اولیه رنگ کمک می‌کند از کوتیکول عبور کرده و وارد کورتکس شوند. [2]
در داخل مو، پیش‌سازهای رنگ تحت واکنش اکسیداسیون قرار می‌گیرند و مولکول‌های رنگی بزرگ‌تری تشکیل می‌دهند. این مولکول‌ها درون ساختار کورتکس باقی می‌مانند و رنگ جدید را ایجاد می‌کنند. بنابراین رنگ دائمی را نمی‌توان صرفاً یک «لایه رنگ روی مو» دانست.
در اینجا یک واکنش شیمیایی درون فیبر مو اتفاق می‌افتد.
اکسیدان دقیقاً چه کاری انجام می‌دهد؟
یکی از اشتباهات رایج این است که اکسیدان را فقط «وسیله‌ای برای فعال کردن رنگ» بدانیم. نقش آن پیچیده‌تر است. پراکسید هیدروژن می‌تواند در فرآیند رنگ اکسیداتیو چند نقش داشته باشد:
-
کمک به ایجاد شرایط لازم برای واکنش رنگ
-
اکسید کردن پیش‌سازهای رنگ
-
کمک به تغییر یا کاهش رنگدانه‌های طبیعی مو
-
فراهم کردن امکان ایجاد رنگ جدید در ساختار مو
به همین دلیل مقدار و قدرت اکسیدان اهمیت دارد. هرچه فرآیند اکسیداتیو شدیدتر باشد، احتمال تغییر بیشتر در ساختار مو نیز افزایش پیدا می‌کند.
چرا رنگ مو می‌تواند مو را روشن کند؟
اگر فقط رنگدانه جدید به مو اضافه شود، داستان ساده است.
اما وقتی هدف، روشن‌تر کردن رنگ طبیعی مو باشد، باید بخشی از ملانین طبیعی مو نیز تغییر کند.
در رنگ‌های اکسیداتیو، پراکسید هیدروژن می‌تواند در کنار مواد قلیایی به تغییر و روشن شدن بخشی از رنگدانه طبیعی کمک کند. [2]
به همین دلیل رنگ کردن یک موی طبیعی با رنگی تیره‌تر با روشن کردن یک موی بسیار تیره تا چند درجه بالاتر، از نظر شیمیایی یک فرآیند یکسان نیست . هرچه میزان روشن‌سازی مورد نیاز بیشتر باشد، فرآیند معمولاً پیچیده‌تر و بالقوه آسیب‌زاتر می‌شود.
چرا مو بعد از رنگ کردن ممکن است خشک شود؟
وقتی کوتیکول مو تحت فرآیندهای شیمیایی قرار می‌گیرد، ویژگی‌های سطحی آن می‌تواند تغییر کند. تغییر در سطح کوتیکول می‌تواند اصطکاک بین تارهای مو را افزایش دهد.
نتیجه ممکن است به شکل:
-
زبری
-
گره‌خوردگی
-
کاهش شانه‌پذیری
-
کدر شدن
-
خشکی ظاهری
-
افزایش شکنندگی
دیده شود.
پژوهش‌ها نشان داده‌اند که فرآیندهای شیمیایی مانند رنگ کردن و دکلره می‌توانند ساختار کوتیکول و ویژگی‌های مکانیکی ساقه مو را تحت تأثیر قرار دهند. [3]
البته شدت این اثر به نوع مو، فرمول محصول، دفعات استفاده و نحوه اجرای فرآیند بستگی دارد.
آیا هر بار رنگ کردن، مو را خراب می‌کند؟
نه.
این جمله بیش از حد ساده‌سازی شده است.
رنگ کردن مو یک فرآیند شیمیایی است و می‌تواند به ساقه مو آسیب وارد کند، اما میزان آسیب به عوامل مختلفی وابسته است.
برای مثال:
-
وضعیت اولیه مو
-
میزان تخلخل
-
سابقه دکلره
-
نوع رنگ
-
قدرت اکسیدان
-
مدت تماس
-
تعداد دفعات رنگ کردن
-
تماس مواد با قسمت‌های قبلاً آسیب‌دیده
همه در نتیجه نقش دارند. به همین دلیل رنگ کردن یک موی سالم و طبیعی با رنگ کردن مویی که چند بار دکلره شده، از نظر میزان ریسک آسیب یکسان نیست.
چرا رنگ کردن موی دکلره‌شده حساس‌تر است؟
مو پس از دکلره معمولاً بخشی از محافظت طبیعی خود را از دست داده است. کوتیکول ممکن است آسیب‌دیده‌تر و سطح مو متخلخل‌تر شده باشد. در چنین شرایطی، اعمال مجدد فرآیندهای شیمیایی می‌تواند فشار بیشتری به ساقه وارد کند. این یکی از دلایلی است که در کار حرفه‌ای، سابقه شیمیایی مو اهمیت زیادی دارد.
پس قبل از اینکه بپرسیم:
«چه رنگی روی این مو جواب می‌دهد؟»
بهتر است بپرسیم:
«این مو الان در چه وضعیتی قرار دارد؟»
چرا رنگ مو روی همه موها یکسان دیده نمی‌شود؟
دو نفر ممکن است دقیقاً از یک رنگ استفاده کنند اما نتیجه یکسانی نگیرند.
چرا؟
چون رنگ نهایی به عوامل مختلفی وابسته است:
رنگ پایه مو + رنگدانه طبیعی + سابقه شیمیایی + تخلخل مو + فرمول رنگ + اکسیدان + زمان مکث
برای مثال، مویی که قبلاً روشن یا دکلره شده است، ممکن است رنگ را متفاوت از موی طبیعی جذب و بازتاب کند. به همین دلیل عکس روی جعبه رنگ، لزوماً نتیجه دقیق روی هر مویی نیست.
تخلخل مو چه اهمیتی دارد؟
وقتی درباره موهای رنگ‌شده صحبت می‌کنیم، اصطلاح تخلخل (Porosity) اهمیت پیدا می‌کند.
تخلخل به‌طور ساده به میزان سهولت ورود و خروج آب و برخی مواد از ساختار مو مربوط است و با وضعیت کوتیکول و ساختار فیبر ارتباط دارد.
مویی که به‌شدت تحت فرآیندهای شیمیایی قرار گرفته ممکن است رفتار متفاوتی در جذب و از دست دادن آب و مواد داشته باشد.
به همین دلیل ممکن است:
-
رنگ سریع‌تر جذب شود
-
رنگ یکنواخت نباشد
-
بعضی قسمت‌ها تیره‌تر شوند
-
رنگ زودتر تغییر کند
-
یا ساقه مو بعد از رنگ زبرتر احساس شود.
بنابراین شناخت وضعیت مو، بخش مهمی از انتخاب رنگ است.
چرا رنگ مو بعد از مدتی تغییر می‌کند؟
حتی رنگ‌های دائمی نیز کاملاً از تغییر در امان نیستند.
شست‌وشو، نور، حرارت، مواد شوینده و فرسایش طبیعی ساقه می‌توانند به مرور بر ظاهر رنگ تأثیر بگذارند.
از طرف دیگر، ساقه مو دائماً در معرض weathering یا فرسایش تدریجی قرار دارد. هرچه سطح کوتیکول بیشتر آسیب ببیند، ویژگی‌های نوری و فیزیکی مو نیز می‌تواند تغییر کند. به همین دلیل حفظ رنگ فقط به انتخاب رنگ اولیه وابسته نیست؛ مراقبت بعد از رنگ نیز اهمیت دارد.
آیا رنگ مو فقط روی ساقه اثر می‌گذارد؟
در درجه اول، هدف رنگ مو تغییر ساقه است؛ اما پوست سر نیز می‌تواند در معرض ترکیبات رنگ قرار بگیرد.
برخی مواد موجود در رنگ مو، به‌ویژه بعضی ترکیبات رنگ اکسیداتیو مانند PPD، می‌توانند در افراد حساس باعث واکنش‌های پوستی و آلرژیک شوند. [4]
بنابراین رعایت دستور مصرف و انجام تست حساسیت در مواردی که سازنده توصیه می‌کند، موضوعی کاملاً جدی است. «طبیعی بودن» یا «گیاهی بودن» یک محصول نیز به‌تنهایی به معنی صفر بودن احتمال حساسیت نیست.
آیا رنگ بدون آمونیاک یعنی بدون آسیب؟
نه لزوماً.
آمونیاک یکی از مواد قلیایی مورد استفاده در اکثر فرمول‌های رنگ مو است، اما جایگزین شدن آن با ماده دیگری به معنی حذف تمام فرآیندهای شیمیایی یا حذف کامل آسیب احتمالی نیست.
برخی رنگ‌های دائمی بدون آمونیاک نیز برای عملکرد خود به محیط قلیایی و مواد اکسیدکننده نیاز دارند. [5]
چگونه آسیب ناشی از رنگ کردن را کمتر کنیم؟
چند اصل ساده می‌تواند تفاوت زیادی ایجاد کند:
۱. وضعیت مو را قبل از رنگ بررسی کنید
موی بسیار شکننده یا چندبار دکلره‌شده نیاز به احتیاط بیشتری دارد.
۲. از اکسیدان مناسب استفاده کنید
قدرت اکسیدان باید با هدف فرآیند هماهنگ باشد.
۳. زمان مکث را بی‌دلیل افزایش ندهید
طولانی‌تر بودن فرآیند الزاماً به معنی نتیجه بهتر نیست.
۴. روی بخش‌های آسیب‌دیده احتیاط بیشتری داشته باشید
ساقه‌ای که قبلاً تحت فرآیند شیمیایی قرار گرفته، با موی دست‌نخورده یکسان نیست.
۵. مراقبت بعد از رنگ را جدی بگیرید
کاهش اصطکاک، استفاده مناسب از محصولات مراقبتی و کنترل حرارت می‌تواند به حفظ ویژگی‌های ظاهری و فیزیکی مو کمک کند.
جمع‌بندی
رنگ کردن مو یک تغییر ظاهری ساده نیست؛ یک فرآیند شیمیایی است که با ساختار ساقه مو تعامل دارد.
رنگ‌های موقت بیشتر روی سطح مو اثر می‌گذارند.
رنگ‌های نیمه‌دائمی می‌توانند تا حدی به داخل ساختار مو نفوذ کنند.
و رنگ‌های دائمی با استفاده از واکنش‌های اکسیداتیو، رنگدانه‌های جدید را در کورتکس ایجاد می‌کنند. [1][2]
اکسیدان نیز فقط یک «فعال‌کننده» ساده نیست؛ در فرآیند اکسیداسیون و تغییر رنگدانه‌های طبیعی و تشکیل رنگ جدید نقش دارد.
اما هر فرآیند شیمیایی، به‌خصوص اگر روی موی قبلاً آسیب‌دیده تکرار شود، می‌تواند فشار بیشتری به ساختار مو وارد کند.
پس یک اصل مهم را به خاطر بسپاریم:
رنگ زیبا فقط به رنگ انتخابی بستگی ندارد؛ به وضعیت مو و نحوه اجرای فرآیند هم بستگی دارد.
پرسش‌های متداول
آیا رنگ دائمی به داخل مو نفوذ می‌کند؟
بله. در رنگ‌های دائمی اکسیداتیو، پیش‌سازهای رنگ با کمک شرایط قلیایی و اکسیدکننده می‌توانند وارد کورتکس شوند و پس از واکنش، مولکول‌های رنگی ایجاد کنند. [2]
آیا اکسیدان مو را روشن می‌کند؟
پراکسید هیدروژن می‌تواند به اکسید شدن بخشی از ملانین طبیعی مو کمک کند، اما عملکرد آن به فرمول محصول و شرایط فرآیند وابسته است.
آیا رنگ مو باعث آسیب مو می‌شود؟
رنگ‌های شیمیایی، به‌خصوص رنگ‌های اکسیداتیو، می‌توانند روی کوتیکول و ویژگی‌های مکانیکی ساقه اثر بگذارند؛ شدت آسیب به نوع مو و نحوه استفاده وابسته است. [3]
آیا رنگ بدون آمونیاک کاملاً بدون آسیب است؟
خیر. حذف آمونیاک لزوماً به معنی حذف سایر فرآیندهای شیمیایی یا اکسیداتیو نیست. [5]
منابع علمی
[1] O'Donoghue, M. N. Hair cosmetics. Dermatologic Clinics. 1987.
[2] Gavazzoni Dias, M. F. R. et al. Hair cosmetics: an overview. International Journal of Trichology.
[3] Zaid, A. N. et al. Comparison of hair shaft damage after chemical treatment in Asian, White European, and African hair. British Journal of Dermatology.
[4] Hair Product Allergy: A Review of Epidemiology and Management. PMC.
[5] A clinical evaluation of a permanent hair dye designed to reduce allergic contact dermatitis and hair damage. PMC.
[6] Lewis, D., Mama, J., & Hawkes, J. A Review of Aspects of Oxidative Hair Dye Chemistry. Materials. 2013. DOI: 10.3390/ma6020517.
